Nhận biết sớm các dấu hiệu tự kỷ ở trẻ em
Rối loạn phổ tự kỷ là một dạng rối loạn phát triển thần kinh ảnh hưởng đến cách một người giao tiếp, tương tác xã hội và xử lý thông tin giác quan. Việc nhận biết sớm các dấu hiệu tự kỷ đóng vai trò then chốt trong việc can thiệp kịp thời, giúp trẻ phát triển kỹ năng và hòa nhập tốt hơn. Các triệu chứng thường xuất hiện trong hai năm đầu đời, nhưng đôi khi chỉ được phát hiện rõ ràng khi trẻ bắt đầu đi học hoặc khi các yêu cầu xã hội trở nên phức tạp hơn. Cha mẹ và người chăm sóc cần nắm được những dấu hiệu điển hình để có thể đưa trẻ đi khám và can thiệp từ sớm.
Khó khăn trong giao tiếp và tương tác xã hội
Đây là một trong những nhóm triệu chứng cốt lõi của tự kỷ. Trẻ tự kỷ thường gặp khó khăn trong việc thiết lập và duy trì các mối quan hệ xã hội. Một trong những dấu hiệu sớm nhất là trẻ không đáp ứng khi được gọi tên, hoặc có biểu hiện thờ ơ với người khác ngay từ những tháng đầu đời. Trẻ có thể tránh giao tiếp bằng mắt, hoặc chỉ nhìn chằm chằm vào một điểm mà không có ý thức chia sẻ sự chú ý. Theo thông tin từ Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC), việc thiếu khả năng chỉ tay vào đồ vật để thu hút sự chú ý của người khác, hay không biết cách bắt chước các hành động đơn giản, là những dấu hiệu đáng lưu tâm.
Khi lớn hơn, trẻ tự kỷ thường gặp khó khăn trong việc hiểu các tín hiệu phi ngôn ngữ như nét mặt, giọng nói hay cử chỉ cơ thể. Chúng có thể không hiểu được sự mỉa mai hoặc những câu nói bóng gió, và thường có xu hướng chơi một mình hơn là tham gia vào các trò chơi tập thể. Nhiều trẻ không biết cách bắt đầu một cuộc trò chuyện hoặc duy trì nó theo chiều hướng hai chiều. Ở tuổi vị thành niên và trưởng thành, những khó khăn này có thể dẫn đến cảm giác cô lập, lo âu xã hội và khó khăn trong việc xây dựng các mối quan hệ thân thiết.
Các hành vi lặp đi lặp lại và sở thích bị thu hẹp
Bên cạnh những thách thức về giao tiếp, trẻ tự kỷ thường có những hành vi mang tính lặp đi lặp lại và sở thích rất hạn chế. Chúng có thể sắp xếp đồ chơi thành hàng dài một cách tỉ mỉ, hoặc luôn giữ một thói quen nhất định và tỏ ra vô cùng đau khổ khi có sự thay đổi dù là nhỏ nhất. Ví dụ, chỉ cần thay đổi lộ trình đi học hoặc đổi vị trí một món đồ trong phòng cũng có thể khiến trẻ khóc lóc, la hét kéo dài. Theo các nghiên cứu từ Viện Sức khỏe Trẻ em và Phát triển Con người Quốc gia Hoa Kỳ (NICHD), những hành vi này giúp trẻ tự điều chỉnh cảm giác và giảm bớt sự quá tải từ môi trường xung quanh.
Các hành vi vận động lặp đi lặp lại như vỗ tay, lắc lư người, quay tròn hoặc đi nhón gót cũng rất phổ biến. Trẻ có thể có những mối quan tâm rất mãnh liệt và chi tiết về một chủ đề cụ thể, chẳng hạn như lịch tàu hỏa, khủng long hay các loại xe, đến mức chúng dành phần lớn thời gian để nói về chủ đề đó và gặp khó khăn khi phải chuyển sang chủ đề khác. Sự cố định này có thể là một điểm mạnh trong học tập và công việc sau này nếu được định hướng đúng cách, nhưng cũng có thể là rào cản trong giao tiếp xã hội.
Phản ứng giác quan bất thường
Nhiều trẻ tự kỷ có phản ứng đặc biệt với các kích thích giác quan. Một số trẻ có thể quá nhạy cảm với âm thanh, ánh sáng, mùi vị hoặc xúc giác, dẫn đến việc chúng che tai khi nghe tiếng máy hút bụi, hoặc từ chối mặc quần áo làm bằng chất liệu nhất định. Ngược lại, một số trẻ khác lại có ngưỡng chịu đau cao hơn bình thường, ít phản ứng với lạnh hoặc nóng, hoặc có nhu cầu tìm kiếm các cảm giác mạnh như leo trèo, xoay tròn liên tục. Dữ liệu từ các trang chuyên khoa như ASM Barcelona cho thấy hiện tượng này là do sự khác biệt trong cách não bộ xử lý thông tin giác quan, và có thể ảnh hưởng lớn đến sinh hoạt hàng ngày của trẻ.
Cha mẹ có thể nhận thấy trẻ chỉ ăn một số loại thực phẩm nhất định do kết cấu hoặc mùi vị, hoặc trẻ trở nên kích động trong môi trường có nhiều người và tiếng ồn. Việc hiểu được kiểu phản ứng giác quan của trẻ là rất quan trọng để xây dựng môi trường sống phù hợp, giúp trẻ giảm căng thẳng và có thể tập trung học hỏi tốt hơn.
Danh sách các dấu hiệu cần lưu ý ở trẻ từ 0 đến 24 tháng tuổi
Dưới đây là những dấu hiệu sớm mà cha mẹ nên đặc biệt quan tâm trong quá trình phát triển của trẻ:
- Không có hoặc ít giao tiếp bằng mắt khi được 2 tháng tuổi.
- Không mỉm cười đáp lại khi được người lớn cười hoặc nói chuyện vào khoảng 3 tháng.
- Không phản ứng khi được gọi tên, đặc biệt sau 6 tháng tuổi.
- Không bắt chước các âm thanh hoặc hành động đơn giản (ví dụ vẫy tay chào) ở giai đoạn 9-12 tháng.
- Không chỉ tay vào đồ vật hoặc hình ảnh để chia sẻ sự chú ý với người khác sau 14 tháng.
- Không nói được từ đơn nào khi 16 tháng tuổi hoặc không có khả năng nói hai từ có nghĩa khi 24 tháng tuổi.
- Mất đi các kỹ năng ngôn ngữ hoặc xã hội đã từng có trước đó ở bất kỳ độ tuổi nào.
Việc theo dõi các mốc phát triển là rất quan trọng. Nếu trẻ có bất kỳ dấu hiệu nào trong số này, cha mẹ không nên chờ đợi mà hãy đưa trẻ đến các cơ sở y tế để được đánh giá bởi các chuyên gia. Thông tin chi tiết hơn có thể tham khảo trang thông tin về tự kỷ của CDC để có cái nhìn toàn diện.
Sự khác biệt trong biểu hiện của tự kỷ ở người lớn
Tự kỷ không chỉ là rối loạn ở trẻ em. Nhiều người có thể không được chẩn đoán cho đến khi trưởng thành, đặc biệt là những người có chức năng cao. Ở người lớn, các triệu chứng thường biểu hiện dưới dạng khó khăn trong việc hiểu các quy tắc xã hội ngầm, dẫn đến những tình huống giao tiếp khó xử. Họ có thể gặp khó khăn trong việc kết bạn hoặc duy trì các mối quan hệ do không nắm bắt được các tín hiệu giao tiếp tinh tế như giọng điệu hay ngôn ngữ cơ thể.
Nhiều người trưởng thành mắc tự kỷ có xu hướng tuân thủ nghiêm ngặt các thói quen và có biểu hiện lo âu khi phải đối mặt với những tình huống không lường trước. Sự quá tải giác quan vẫn là một thách thức lớn, gây ra căng thẳng trong môi trường làm việc ồn ào hoặc nơi đông người. Họ cũng thường có các sở thích rất mãnh liệt và có thể dành nhiều thời gian cho chúng, đôi khi ảnh hưởng đến các khía cạnh khác của cuộc sống. Theo các nguồn như Unobravo và ASM, việc nhận biết tự kỷ ở người lớn giúp họ hiểu rõ bản thân hơn và tìm ra các chiến lược thích ứng phù hợp. Một số tài liệu hữu ích có thể tìm thêm tại trang thông tin về tự kỷ của ASM.
Bảng so sánh một số biểu hiện điển hình giữa trẻ em và người lớn
| Lĩnh vực | Biểu hiện ở trẻ em | Biểu hiện ở người lớn |
|---|---|---|
| Tương tác xã hội | Tránh giao tiếp mắt, không chơi với bạn, không chia sẻ hứng thú | Khó duy trì hội thoại, không hiểu ngôn ngữ cơ thể, cảm thấy lạc lõng trong nhóm |
| Giao tiếp | Chậm nói, không dùng cử chỉ, nhại lời | Nói theo cách rất logic, khó hiểu hàm ý hoặc đùa giỡn |
| Hành vi lặp lại | Sắp xếp đồ vật, khóc lóc khi thay đổi thói quen, vỗ tay | Bám chặt vào lịch trình, lo âu khi có thay đổi, có sở thích ám ảnh |
| Giác quan | Che tai khi nghe âm thanh lớn, kén ăn, sợ một số loại vải | Nhạy cảm với ánh sáng văn phòng, tránh xa các sự kiện ồn ào |
Hướng xử lý khi phát hiện các dấu hiệu tự kỷ
Khi nghi ngờ trẻ hoặc bản thân có các dấu hiệu của tự kỷ, bước đầu tiên là tìm đến bác sĩ nhi khoa, bác sĩ tâm thần hoặc các chuyên gia tâm lý để được đánh giá chính xác. Việc chẩn đoán sớm và can thiệp kịp thời có thể tạo ra sự khác biệt lớn trong sự phát triển. Các chương trình can thiệp thường tập trung vào phát triển kỹ năng giao tiếp xã hội, quản lý hành vi và khả năng thích ứng. Đối với người lớn, trị liệu nhận thức hành vi có thể giúp giảm lo âu và cải thiện kỹ năng xã hội. Điều quan trọng là gia đình và người mắc tự kỷ cần nhận được sự hỗ trợ và hiểu biết từ cộng đồng để có thể sống một cuộc sống trọn vẹn nhất.
Tài liệu tham khảo
Các thông tin trong bài viết này được tổng hợp từ nhiều nguồn uy tín, bao gồm Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (cdc.gov/autism), Viện Sức khỏe Trẻ em và Phát triển Con người Quốc gia Hoa Kỳ (nichd.nih.gov/salud/temas/autism), Wikipedia tiếng Tây Ban Nha (es.wikipedia.org/wiki/Trastornos_del_espectro_autista), cũng như các trang thông tin chuyên ngành ASM (asm.edu/autism) và ASM Barcelona (asm.edu/autismo). Ngoài ra, thông tin về biểu hiện ở người lớn có tham khảo từ Unobravo (unobravo.com/es/blog/autismo-en-adultos). Độc giả nên truy cập các nguồn này để có thông tin chi tiết và cập nhật.
