ค่าออกซิเจนในเลือดจากเครื่องวัดออกซิเจนคืออะไร

ค่าออกซิเจนในเลือดจากเครื่องวัดออกซิเจนคืออะไร

เครื่องวัดออกซิเจนในเลือด หรือที่เรียกกันทั่วไปว่าเครื่องวัดออกซิเจนปลายนิ้ว เป็นอุปกรณ์ทางการแพทย์ที่ใช้ในการตรวจวัดค่าออกซิเจนในเลือดโดยไม่ต้องเจาะเลือด ซึ่งค่าที่วัดได้นี้เรียกว่า SpO2 หรือความอิ่มตัวของออกซิเจนในเลือดแดง เครื่องมือนี้ทำงานโดยใช้หลักการดูดกลืนแสงของฮีโมโกลบินในเลือด กล่าวคือ ฮีโมโกลบินที่จับกับออกซิเจนจะมีคุณสมบัติในการดูดกลืนแสงที่แตกต่างจากฮีโมโกลบินที่ไม่มีออกซิเจน เมื่อแสงผ่านเนื้อเยื่อบริเวณปลายนิ้วหรือติ่งหู เครื่องจะวิเคราะห์สัดส่วนของแสงที่ถูกดูดกลืนและนำมาคำนวณเป็นค่าร้อยละของฮีโมโกลบินที่มีออกซิเจนอยู่ในเลือด ค่าออกซิเจนในเลือดที่ได้จะเป็นตัวเลขเปอร์เซ็นต์ เช่น 98% หรือ 96% ซึ่งแสดงถึงความสามารถของร่างกายในการลำเลียงออกซิเจนไปยังอวัยวะต่างๆ

การตรวจวัดค่าออกซิเจนในเลือดด้วยเครื่องวัดออกซิเจนนั้นเป็นวิธีที่สะดวก รวดเร็ว และไม่รุกรานร่างกาย จึงถูกนำมาใช้อย่างแพร่หลายทั้งในสถานพยาบาลและที่บ้าน โดยเฉพาะในผู้ป่วยที่มีปัญหาทางระบบทางเดินหายใจ เช่น โรคปอดอุดกั้นเรื้อรัง โรคหอบหืด หรือผู้ที่ติดเชื้อโควิด-19 การเข้าใจความหมายของค่าที่วัดได้จะช่วยให้ผู้ใช้สามารถประเมินภาวะสุขภาพเบื้องต้นของตนเองหรือบุคคลใกล้ชิดได้ อย่างไรก็ตาม การตีความค่าที่วัดได้ควรทำด้วยความระมัดระวัง เนื่องจากมีปัจจัยหลายอย่างที่อาจทำให้เกิดความคลาดเคลื่อนได้ เช่น การเคลื่อนไหวระหว่างวัด สภาพเล็บที่ทาสี หรือแสงรบกวนจากภายนอก ดังนั้น การทราบค่าปกติและค่าที่ผิดปกติจึงมีความสำคัญอย่างยิ่ง

ค่าปกติของออกซิเจนในเลือดและช่วงที่ผิดปกติ

สำหรับผู้ใหญ่ที่มีสุขภาพแข็งแรง ค่าออกซิเจนในเลือดปกติจะอยู่ในช่วง 95% ถึง 100% ซึ่งหมายความว่าฮีโมโกลบินในเลือดสามารถจับกับออกซิเจนได้เต็มที่เกือบทั้งหมด หากค่าที่วัดได้ต่ำกว่า 95% อาจเป็นสัญญาณบ่งบอกถึงการทำงานของปอดหรือระบบหัวใจที่ผิดปกติ โดยเฉพาะในผู้ที่ไม่เคยมีโรคประจำตัวมาก่อน ค่าที่ต่ำกว่า 90% ถือเป็นภาวะที่ต้องได้รับการดูแลทางการแพทย์อย่างเร่งด่วน เพราะอาจเกิดภาวะขาดออกซิเจนในเนื้อเยื่อ ซึ่งส่งผลเสียต่อการทำงานของอวัยวะสำคัญ เช่น สมองและหัวใจ

ค่า SpO2 ที่อยู่ในช่วง 90% ถึง 95% มักทำให้เกิดความกังวล โดยเฉพาะในผู้ที่มีโรคปอดเรื้อรังหรือผู้สูงอายุ ในบางกรณี ค่าในช่วงนี้ยังถือว่ายอมรับได้สำหรับผู้ป่วยบางรายที่ร่างกายปรับตัวให้อยู่กับระดับออกซิเจนต่ำเรื้อรัง แต่สำหรับคนปกติ ควรได้รับการตรวจประเมินเพิ่มเติมจากแพทย์เพื่อหาสาเหตุ เช่น การติดเชื้อที่ปอด ภาวะลิ่มเลือดอุดกั้นในปอด หรือภาวะหัวใจล้มเหลว ส่วนค่าที่ต่ำกว่า 90% นั้นถือเป็นภาวะอันตราย เนื่องจากเนื้อเยื่อในร่างกายจะเริ่มได้รับออกซิเจนไม่เพียงพอ ทำให้เกิดอาการเห็นแก่ตัว เช่น หอบเหนื่อย หน้าซีด ริมฝีปากเขียว และอาจหมดสติได้ การให้ออกซิเจนเสริมเป็นสิ่งที่จำเป็นอย่างเร่งด่วน

สิ่งสำคัญคือต้องเข้าใจว่าเครื่องวัดออกซิเจนปลายนิ้วมีความคลาดเคลื่อนในการวัดได้ประมาณ 2% เมื่อเทียบกับการเจาะเลือดตรวจก๊าซในเลือดแดง ซึ่งเป็นวิธีมาตรฐาน ตัวอย่างเช่น หากเครื่องวัดออกซิเจนแสดงค่า 82% ค่าจริงอาจอยู่ระหว่าง 80% ถึง 84% ความคลาดเคลื่อนนี้เกิดจากปัจจัยหลายอย่าง เช่น สภาพผิวที่หนา การไหลเวียนเลือดไม่ดี หรือการมีสารอื่นในเลือดที่รบกวนการวัด แม้เครื่องวัดออกซิเจนจะเป็นอุปกรณ์ที่มีประโยชน์ แต่ไม่ควรใช้เป็นเครื่องมือเดียวในการวินิจฉัยโรค โดยเฉพาะในกรณีที่มีอาการรุนแรง

สาเหตุที่ทำให้ค่าออกซิเจนในเลือดต่ำ

ค่าออกซิเจนในเลือดต่ำหรือภาวะขาดออกซิเจนในเลือดสามารถเกิดขึ้นได้จากหลายสาเหตุ ทั้งแบบเฉียบพลันและเรื้อรัง สาเหตุที่พบบ่อยที่สุดคือการทำงานของปอดที่ผิดปกติ เช่น โรคปอดอักเสบติดเชื้อ โรคถุงลมโป่งพอง หรือโรคปอดจากการสูบบุหรี่ นอกจากนี้ โรคหัวใจ เช่น หัวใจวายหรือหัวใจล้มเหลว ก็อาจทำให้การลำเลียงออกซิเจนไปยังส่วนต่างๆ ของร่างกายลดลง การอุดตันของหลอดเลือดในปอดจากลิ่มเลือดก็เป็นอีกสาเหตุหนึ่งที่ทำให้ค่าออกซิเจนลดลงอย่างรวดเร็ว

นอกเหนือจากโรคปอดและหัวใจแล้ว ภาวะโลหิตจางหรือการที่มีเม็ดเลือดแดงน้อยก็ส่งผลให้ออกซิเจนในเลือดต่ำได้เช่นกัน เพราะถึงแม้ปอดจะทำงานดี แต่ปริมาณฮีโมโกลบินที่มีน้อยทำให้ความสามารถในการนำออกซิเจนลดลง การอยู่ในที่สูงที่มีออกซิเจนต่ำ เช่น การปีนเขา หรือการหายใจเอาคาร์บอนมอนอกไซด์เข้าไปก็สามารถทำให้ค่าออกซิเจนในเลือดลดลงได้เช่นกัน ผู้ที่ออกกำลังกายหนักหน่วงหรือมีความเครียดทางกายภาพสูงอาจพบระดับออกซิเจนในเลือดลดลงชั่วคราว โดยเฉพาะหากมีการหายใจไม่เต็มที่

สำหรับผู้ที่มีโรคประจำตัว เช่น โรคอ้วน โรคเบาหวาน หรือภาวะหยุดหายใจขณะหลับ การตรวจวัดค่าออกซิเจนในเลือดเป็นประจำด้วยเครื่องวัดออกซิเจนจะช่วยให้สามารถสังเกตแนวโน้มที่ผิดปกติได้ ตัวอย่างเช่น ผู้ที่มีภาวะหยุดหายใจขณะหลับมักพบว่าค่าออกซิเจนในเลือดลดลงเป็นพักๆ ในระหว่างนอนหลับ ซึ่งเป็นข้อมูลสำคัญสำหรับแพทย์ในการวินิจฉัยและวางแผนการรักษา การทำความเข้าใจปัจจัยเสี่ยงเหล่านี้จะช่วยให้ผู้ใช้เครื่องวัดออกซิเจนสามารถตัดสินใจได้ดีขึ้นเมื่อใดควรไปพบแพทย์

วิธีการใช้เครื่องวัดออกซิเจนปลายนิ้วอย่างถูกต้อง

การใช้เครื่องวัดออกซิเจนปลายนิ้วอย่างถูกต้องเป็นปัจจัยสำคัญที่ทำให้ได้ค่าที่แม่นยำ ก่อนอื่น ควรเลือกนิ้วที่สะอาด ไม่มีสีทาเล็บ เพราะสีทาเล็บอาจดูดกลืนแสงและรบกวนการทำงานของเครื่อง โดยเฉพาะสีเข้ม เช่น สีดำหรือสีน้ำเงินเข้ม ควรถอดเล็บปลอมออกด้วยหากมี ควรนำมือที่ใช้วัดวางไว้ในระดับเดียวกับหัวใจเพื่อให้การไหลเวียนเลือดดีที่สุด หลีกเลี่ยงการวัดขณะที่มือเย็นมาก เพราะอาจทำให้ค่าไม่แม่นยำ ควรอุ่นมือก่อนวัดเล็กน้อย

เมื่อเปิดเครื่องและใส่ปลายนิ้วเข้าไปแล้ว ควรอยู่นิ่งๆ ไม่ขยับมือหรือนิ้วระหว่างการวัด เพราะการเคลื่อนไหวจะทำให้สัญญาณแสงผิดเพี้ยน ผลลัพธ์ที่แสดงบนหน้าจอมักใช้เวลาไม่กี่วินาทีถึงหนึ่งนาที ควรสังเกตว่าคลื่นชีพจรบนหน้าจอแสดงผลอย่างสม่ำเสมอหรือไม่ หากเห็นคลื่นชีพจรที่สมบูรณ์ แสดงว่าการวัดน่าจะเชื่อถือได้ ควรวัดซ้ำสองถึงสามครั้งเพื่อให้มั่นใจในค่าที่ได้ หากค่าที่อ่านได้แตกต่างกันมาก ควรเปลี่ยนนิ้วหรือเปลี่ยนมือ

ข้อควรระวังอีกประการหนึ่งคือเครื่องวัดออกซิเจนบางรุ่นอาจมีข้อจำกัดในการวัดในผู้ที่มีผิวคล้ำมากหรือผู้ที่มีภาวะชีพจรเต้นไม่ปกติ เช่น หัวใจเต้นผิดจังหวะชนิด atrial fibrillation ในกรณีนี้ค่าที่วัดได้อาจไม่เที่ยงตรง ควรปรึกษาแพทย์เพื่อใช้วิธีการอื่นในการตรวจวัด นอกจากนี้ ผู้ใช้ควรดูแลรักษาเครื่องตามคำแนะนำของผู้ผลิต เช่น การเปลี่ยนแบตเตอรี่เมื่อแบตเตอรี่อ่อน และไม่ทำให้เครื่องเปียกน้ำ หากมีข้อสงสัยเกี่ยวกับการใช้งาน ควรอ่านคู่มือหรือสอบถามผู้เชี่ยวชาญ

รายการปัจจัยที่รบกวนการวัดค่าออกซิเจนในเลือด

• การเคลื่อนไหวของมือหรือนิ้วขณะวัด
• การทาเล็บหรือใส่เล็บปลอม
• สภาพผิวที่หนาหรือมีแผลเป็น
• แสงจากภายนอกที่สว่างมากเกินไป
• มือที่เย็นจนเลือดไหลเวียนไม่ดี
• ความดันโลหิตต่ำหรือชีพจรเต้นอ่อน
• สารบางชนิดในเลือด เช่น คาร์บอนมอนอกไซด์หรือเมทฮีโมโกลบิน
• การใช้ยาบางประเภทที่ส่งผลต่อการไหลเวียนเลือด

การทำความเข้าใจปัจจัยเหล่านี้จะช่วยให้ผู้ใช้สามารถหลีกเลี่ยงข้อผิดพลาดที่พบบ่อย และเชื่อมั่นในค่าที่วัดได้มากขึ้น อย่างไรก็ตาม ไม่ควรละเลยสัญญาณของร่างกาย หากรู้สึกเหนื่อย วิงเวียน หรือหายใจไม่สะดวก แม้ค่าออกซิเจนในเลือดจะปกติ ก็ควรปรึกษาแพทย์เพื่อการตรวจประเมินที่ละเอียดยิ่งขึ้น

ความสำคัญของการติดตามค่าออกซิเจนในเลือดในกลุ่มเสี่ยง

ในผู้ป่วยโรคเรื้อรัง เช่น ปอดอุดกั้นเรื้อรัง หัวใจล้มเหลว หรือผู้ที่ต้องพึ่งพาออกซิเจนเสริมที่บ้าน การตรวจวัดค่าออกซิเจนในเลือดด้วยเครื่องวัดออกซิเจนเป็นประจำช่วยให้สามารถสังเกตการเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นได้อย่างทันท่วงที การลดลงของค่า SpO2 อาจเป็นสัญญาณเริ่มแรกของภาวะแทรกซ้อน เช่น การติดเชื้อในปอดหรือภาวะหัวใจขาดเลือด ซึ่งหากพบเร็วจะช่วยเพิ่มโอกาสในการรักษาให้ได้ผลดีขึ้น

นอกจากนี้ ในช่วงที่มีการระบาดของโรคติดเชื้อทางเดินหายใจ เช่น ไข้หวัดใหญ่หรือโควิด-19 การมีเครื่องวัดออกซิเจนที่บ้านกลายเป็นที่นิยมมากขึ้น เพราะช่วยให้ผู้ที่ติดเชื้อสามารถติดตามระดับออกซิเจนของตนเองได้ โดยเฉพาะในกรณีที่อาการเริ่มรุนแรงโดยไม่รู้ตัว เนื่องจากบางครั้งระดับออกซิเจนในเลือดอาจลดลงอย่างเงียบๆ โดยไม่มีอาการหอบเหนื่อยชัดเจน ปรากฏการณ์นี้เรียกว่า happy hypoxia ซึ่งพบได้ในผู้ป่วยโควิด-19 การวัดค่า SpO2 อย่างสม่ำเสมอจึงเป็นเครื่องมือช่วยชีวิตที่มีค่า

ความแตกต่างระหว่าง SpO2 และ SaO2

เมื่อพูดถึงค่าออกซิเจนในเลือด มักมีคำศัพท์สองคำที่ปรากฏบ่อยครั้งคือ SpO2 และ SaO2 SpO2 เป็นค่าที่วัดจากเครื่องวัดออกซิเจนปลายนิ้ว ซึ่งเป็นการวัดแบบไม่รุกราน โดยใช้แสงผ่านเนื้อเยื่อเพื่อประมาณสัดส่วนของฮีโมโกลบินที่มีออกซิเจน ส่วน SaO2 หรือออกซิเจนในเลือดแดง เป็นค่าที่ได้จากการเจาะเลือดแดงตรวจก๊าซในเลือด ซึ่งเป็นวิธีมาตรฐานที่แม่นยำที่สุด ความแตกต่างของทั้งสองค่านี้เกิดจากความคลาดเคลื่อนเล็กน้อยของเครื่องวัดออกซิเจน เมื่อเทียบกับการตรวจทางห้องปฏิบัติการ

โดยปกติแล้ว ค่า SpO2 และ SaO2 ควรใกล้เคียงกัน แต่ในบางกรณีอาจมีความแตกต่างได้ เช่น ในผู้ป่วยที่มีภาวะเลือดเป็นกรด หรือมีสารบางชนิดในเลือดที่รบกวนการวัดของเครื่อง ดังนั้น แพทย์จึงมักใช้ค่า SaO2 เป็นหลักในการตัดสินใจให้การรักษา โดยเฉพาะในกรณีที่ผู้ป่วยมีอาการรุนแรงหรือต้องดูแลในห้องผู้ป่วยหนัก อย่างไรก็ตาม สำหรับการติดตามที่บ้านหรือการคัดกรองเบื้องต้น เครื่องวัด SpO2 ยังคงเป็นเครื่องมือที่มีประโยชน์มาก เนื่องจากใช้งานง่ายและให้ผลลัพธ์ที่รวดเร็ว

สัญลักษณ์ที่เห็นบนหน้าจอเครื่องวัดออกซิเจนส่วนใหญ่คือ SpO2 ซึ่งหมายถึง saturation of peripheral oxygen หรือความอิ่มตัวของออกซิเจนในเลือดส่วนปลาย การเข้าใจสัญลักษณ์นี้จะช่วยให้ผู้ใช้ไม่สับสนเมื่อดูค่าที่แสดงบนเครื่อง

คำแนะนำในการดูแลรักษาและเลือกซื้อเครื่องวัดออกซิเจน

เครื่องวัดออกซิเจนปลายนิ้วมีจำหน่ายทั่วไปในท้องตลาด ราคาแตกต่างกันไปตามคุณภาพและฟังก์ชันการทำงาน เมื่อเลือกซื้อ ควรเลือกเครื่องที่ได้รับการรับรองจากองค์การอาหารและยาหรือหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง เพื่อความมั่นใจในความแม่นยำ เช่น สินค้าที่มีเครื่องหมาย CE หรือ FDA นอกจากนี้ ควรเลือกเครื่องที่ใช้งานง่าย มีหน้าจอชัดเจน และแสดงค่าทั้ง SpO2 และอัตราการเต้นของหัวใจ เครื่องบางรุ่นมีฟังก์ชันแจ้งเตือนเมื่อค่าผิดปกติ ซึ่งมีประโยชน์สำหรับผู้ที่ต้องเฝ้าระวัง

การดูแลรักษาเครื่องอย่างถูกต้องจะช่วยยืดอายุการใช้งาน ควรเก็บเครื่องไว้ในที่แห้ง ไม่ถูกแสงแดดโดยตรง หลีกเลี่ยงการทำตกกระทบพื้น ใช้ผ้าแห้งนุ่มเช็ดทำความสะอาดบริเวณเซ็นเซอร์เป็นประจำ แต่ห้ามใช้น้ำยาทำความสะอาดที่มีแอลกอฮอล์แรงสูงหรือสารกัดกร่อน แบตเตอรี่ควรถอดออกหากไม่ใช้เครื่องเป็นเวลานาน เพื่อป้องกันการรั่วซึมของกรดแบตเตอรี่ การปฏิบัติตามคำแนะนำเหล่านี้จะช่วยให้เครื่องทำงานได้อย่างถูกต้องและแม่นยำทุกครั้งที่ใช้งาน

อ้างอิง

แหล่งข้อมูล: Tua Saúde – oximetria / CNN Brasil – correspondente medico o que e saturacao de oxigenio e qual o nivel normal / Audipub – qual a sigla de saturacao / ABC.MED.BR – oximetria o que e e como e feita / Wikipedia – saturacao de oxigenio / ProLife – o que e saturacao de oxigenio e qual o valor minimo do spo2