Giris
Otizm spektrum bozuklugu uzun yillar boyunca farkli alt tipler ve agirlik dereceleri ile siniflandirilmistir. Gunumuzde ise bu yaklasim tamamen degismis ve yerini destek ihtiyacina dayali bir model almistir. 2013 yilinda yayimlanan DSM-5 tanilama olcutleri, otizmi tek bir spektrum olarak ele almakta ve bireyin gunluk yasamda ne kadar yardima ihtiyaci oldugunu temel alan uc ayri duzey tanimlamaktadir. Bu duzeyler otizmin siddetini degil, kisinin karsilastigi zorluklarin boyutunu ve bu zorluklarla basa cikmak icin gereken destegin yogunlugunu ifade eder. Eski siniflandirmalarda kullanilan agir otizm, hafif otizm gibi ifadeler artik gecerliligini yitirmis, bunun yerine Seviye 1, Seviye 2 ve Seviye 3 gibi daha islevsel ve bireye ozel bir dil benimsenmistir. Bu makalede otizm duzeylerinin her birini, belirtilerini ve her duzey icin tipik olan destek gereksinimlerini ayrintili bir sekilde inceleyecegiz.
DSM-5 ve Otizm Spektrum Bozuklugunun Siniflandirilmasi
American Psychiatric Association tarafindan yayimlanan DSM-5, otizm teshisi icin su anda dunya capinda en yaygin kullanilan olcutleri belirler. Bu olcutlere gore otizm spektrum bozuklugu tanisi alan her birey, sosyal iletisim ve etkilesimdeki zorluklar ile sinirli, tekrarlayici davranis veya ilgi alanlari acisindan degerlendirilir. Ardindan bu zorluklarin gunluk islevselligi ne olcude etkiledigine bakilarak bireye bir duzey atanir. Duzey 1 en az destek ihtiyacini, Duzey 3 ise en yogun destek gereksinimini gosterir. Bu sistemin en onemli avantaji, her bireyin kendine ozgu guclu ve zayif yonlerini dikkate alarak kisisellestirilmis bir destek plani olusturulmasina olanak tanimasidir. Ayrica Dunya Saglik Orgutu tarafindan yayimlanan ICD-11 de 2019 yilindan itibaren ayni duzey sistemini benimsemis ve eski ICD-10 alt kategorilerini kullanima kapatmistir. Boylece uluslararasi alanda otizm siniflandirmasinda onemli bir birlik saglanmistir.
Seviye 1: Destek Gerektiren
Otizmin en hafif duzeyi olarak bilinen Seviye 1, bireyin sosyal iletisimde belirgin zorluklar yasadigi ancak bu zorluklari bir miktar telafi edebildigi bir durumdur. Bu duzeydeki kisiler genellikle konusma dilini akici bir sekilde kullanabilir, okul veya is hayatinda basarili olabilirler. Ancak sosyal ipuclarini yanlis yorumlama, goz temasi kurmakta zorlanma, arkadaslik iliskilerini baslatma ve surdurmede gucluk gibi sorunlar yasarlar. Organizasyon becerileri genellikle zayiftir ve planlama gerektiren islerde ek yardima ihtiyac duyabilirler. Degisikliklere uyum saglamakta zorlanabilir, dar ilgi alanlarina sahip olabilirler. Bu duzeydeki bireylerin buyuk bir kismi bagimsiz yasayabilir ancak sosyal iletisim ve duygusal duzenleme konularinda destek almalari onemlidir. Terapi surecleri genellikle sosyal beceri egitimleri, grup terapileri ve bireysel danismanlik seklinde ilerler. Okul veya is ortaminda yapilacak kucuk duzenlemeler, ornegin yazili talimatlar saglanmasi veya molalarin planlanmasi, bu bireylerin basarisini onemli olcude artirabilir.
Seviye 2: Kayda Deger Destek Gerektiren
Seviye 2 otizm, sosyal iletisimde daha belirgin ve surekli zorluklarin yasandigi bir duzeydir. Bu duzeydeki bireylerin sozlu iletisimleri sinirlidir ve genellikle baskalariyla etkilesime girme konusunda cok az inisiyatif alirlar. Verdikleri yanitlar tipik, kisa ve basit olabilir. Tekrarlayici davranislar ve rutinlere baglilik Seviye 1'e gore cok daha belirgindir. Gunluk yasam aktivitelerinde, ornegin giyinme, yemek yeme veya kisisel bakim gibi konularda duzenli olarak yardima ihtiyac duyarlar. Bu bireyler icin sosyal ortamlar oldukca yorucu ve kaygi verici olabilir; bu nedenle kendilerini geri cekme egilimi gosterirler. Seviye 2 otizm tanisi alan bireylerin egitim hayatlarinda ozel egitim destegi, konusma terapisi ve davranis terapileri siklikla uygulanir. Ailelerin de bu surecte yogun bir sekilde desteklenmesi gerekir. Bu duzeydeki bireylerin potansiyellerini maksimum duzeyde kullanabilmeleri icin yapiyi ve on gorulebilirligi yuksek bir cevre duzenlemesi onemlidir. Ayrica duyusal hassasiyetlere yonelik duzenlemeler de bu bireylerin yasam kalitesini dogrudan etkiler.
Seviye 3: Cok Kayda Deger Destek Gerektiren
Otizm spektrumunun en yogun destek gerektiren duzeyi olan Seviye 3, bireyin sosyal iletisim ve etkilesimde ciddi ve surekli yetersizlikler yasamasi ile karakterizedir. Bu duzeydeki kisilerin sozlu dili kullanma becerileri oldukca sinirlidir, cogu zaman sadece bir kac kelime kullanabilir veya hic konusamayabilirler. Sosyal etkilesim baslatma kapasiteleri yok denecek kadar azdir ve baskalarinin etkilesim girisimlerine de genellikle yanit vermezler. Tekrarlayici davranislar ve kendini uyarici davranislar (stimming) cok sik ve yogundur. Rutinlerden en kucuk bir sapma bile siddetli tepkilere yol acabilir. Gunluk yasamin tum alanlarinda, yani yemek yeme, giyinme, temizlik ve guvenlik gibi temel konularda bile baskalarina tam bagimlidirlar. Bu bireylerin bir kisminda eslik eden agir zihinsel engel durumu da bulunabilir ancak unutulmamalidir ki duzey 3 tanisi dogrudan zeka ile ilgili degil, destek ihtiyacinin yogunlugu ile ilgilidir. Seviye 3 otizm icin tedavi ve destek planlamasi genellikle 24 saat boyunca kesintisiz bakimi, yogun davranis terapilerini, iletisim icin alternatif sistemleri ve tibbi takibi icerir. Bu duzeydeki bireylerin yasam kalitesini artirmak icin erken tani ve kapsamli bir multidisipliner yaklasim hayati onem tasir.
Eski Siniflandirmalardan Farklari
DSM-5 oncesi donemde otizm, klasik otizm, Asperger sendromu ve yaygin gelisimsel bozukluk gibi farkli alt basliklar altinda siniflandirilmaktaydi. Ayrica agir, orta, hafif gibi derece ifadeleri kullaniliyordu. Bu eski sistem, bireylerin ihtiyaclarini tam olarak yansitamamasi ve tanilar arasinda net sinirlar cizilememesi nedeniyle elestirilmekteydi. Ornegin bir kisi Asperger sendromu tanisi alirken cok benzer ozellikler gosteren bir baska kisi atipik otizm tanisi alabiliyordu. DSM-5 ile birlikte tum bu alt gruplar kaldirilmis ve tek bir otizm spektrum bozuklugu tanisi getirilmistir. Ardindan da bireyin icinde bulundugu zorluk seviyesini tanimlamak icin burada acikladigimiz 1, 2 ve 3 duzeyleri kullanilmaya baslanmistir. Centres for Disease Control and Prevention (CDC) resmi kaynaklarinda da vurgulandigi gibi otizmin tipleri veya dereceleri degil, destek duzeyleri vardir. Bu degisim, teshis ve tedavi surecinde daha tutarli ve birey odakli bir yaklasim saglamistir.
Otizm Duzeylerini Belirleyen Belirtiler
Otizm spektrum bozuklugunda teshis ve duzey belirleme sureci, belirli alanlardaki belirtilerin gozlemlenmesi ve degerlendirilmesi ile yapilir. Bu belirtiler genel olarak iki ana baslik altinda toplanir. Birinci alan sosyal iletisim ve etkilesimdeki yetersizliklerdir. Ikinci alan ise sinirli, tekrarlayici davranislar, ilgi alanlari veya aktivitelerdir. Asagida bu belirti kategorilerine ait bazi yaygin ornekler listelenmistir.
Sosyal iletisim ve etkilesim belirtileri:
- Sosyal-duygusal karsiliklilikta zorluk, ornegin normal bir diyalog baslatamiyor olma
- Sozlu olmayan iletisim davranislarinda yetersizlik, ornegin goz temasi kuramama, jestleri k
