สหกรณ์คืออะไร ประเภทและประโยชน์ของสหกรณ์

สหกรณ์คืออะไร คำจำกัดความและความสำคัญในสังคม

สหกรณ์คือรูปแบบขององค์กรที่เกิดขึ้นจากการรวมตัวกันของบุคคลที่มีความต้องการร่วมกัน โดยมีเป้าหมายเพื่อแก้ไขปัญหาเศรษฐกิจ สังคม และวัฒนธรรมของสมาชิกอย่างยั่งยืน ตามคำจำกัดความของ International Cooperative Alliance หรือ ICA สหกรณ์ถูกนิยามว่าเป็นกลุ่มบุคคลที่รวมตัวกันโดยสมัครใจเพื่อดำเนินธุรกิจร่วมกันภายใต้ความเป็นเจ้าของร่วมกันและการควบคุมในระบอบประชาธิปไตย สมาชิกทุกคนมีสิทธิเท่าเทียมกันในการตัดสินใจ โดยไม่คำนึงถึงจำนวนหุ้นที่ถือครอง แนวคิดนี้แตกต่างจากบริษัททุนนิยมที่อำนาจขึ้นอยู่กับจำนวนเงินลงทุน สหกรณ์จึงเป็นเครื่องมือสำคัญในการสร้างความเสมอภาคทางเศรษฐกิจให้กับคนทั่วไป

สหกรณ์ไม่ได้เป็นเพียงแค่องค์กรธุรกิจ แต่เป็นขบวนการทางสังคมที่เกิดขึ้นทั่วโลก ปัจจุบันมีสหกรณ์มากกว่า 3 ล้านแห่งในประเทศต่างๆ ทั่วโลก และให้บริการแก่ประชากรมากกว่าร้อยละ 12 ของประชากรโลก ซึ่งคิดเป็นจำนวนประมาณ 1 พันล้านคน ข้อมูลจากองค์การสหประชาชาติระบุว่าสหกรณ์เป็นกลไกสำคัญในการขจัดความยากจนและสร้างงาน โดยมีสมาชิกและลูกค้าที่พึ่งพาบริการของสหกรณ์ในชีวิตประจำวัน ไม่ว่าจะเป็นสหกรณ์การเกษตร สหกรณ์ออมทรัพย์ สหกรณ์เครดิตยูเนี่ยน หรือสหกรณ์ผู้บริโภค สิ่งเหล่านี้ล้วนเป็นพยานถึงความสำเร็จของรูปแบบธุรกิจที่เน้นคนเป็นศูนย์กลาง

ประเภทของสหกรณ์ที่พบได้ทั่วไปในประเทศไทยและทั่วโลก

สหกรณ์สามารถแบ่งออกเป็นหลายประเภทตามวัตถุประสงค์และลักษณะการดำเนินธุรกิจ ซึ่งแต่ละประเภทตอบสนองความต้องการที่แตกต่างกันของสมาชิก การเข้าใจประเภทของสหกรณ์จะช่วยให้ผู้ที่สนใจสามารถเลือกเข้าร่วมหรือจัดตั้งสหกรณ์ที่เหมาะสมกับตนเองได้มากที่สุด

รายการด้านล่างนี้แสดงประเภทสหกรณ์ที่สำคัญและตัวอย่างการดำเนินงาน

• สหกรณ์การเกษตร มุ่งเน้นการช่วยเหลือเกษตรกรในด้านการจัดหาปัจจัยการผลิต การแปรรูปผลผลิต และการจำหน่ายร่วมกันเพื่อเพิ่มอำนาจต่อรอง
• สหกรณ์ออมทรัพย์ ส่งเสริมการออมเงินของสมาชิกและให้สินเชื่อในอัตราดอกเบี้ยต่ำเพื่อแก้ไขปัญหาหนี้นอกระบบ
• สหกรณ์เครดิตยูเนี่ยน คล้ายกับสหกรณ์ออมทรัพย์ แต่เน้นการช่วยเหลือชุมชนในวงกว้างและให้บริการทางการเงินแบบครบวงจร
• สหกรณ์ผู้บริโภค ดำเนินธุรกิจค้าปลีกเพื่อจำหน่ายสินค้าที่มีคุณภาพในราคายุติธรรมให้แก่สมาชิก
• สหกรณ์บริการ ให้บริการด้านต่างๆ เช่น ที่อยู่อาศัย การขนส่ง การรักษาพยาบาล หรือการศึกษาแก่สมาชิก
• สหกรณ์ร้านค้า จัดตั้งร้านค้าสวัสดิการเพื่อจำหน่ายสินค้าจำเป็นในราคาทุนให้แก่สมาชิก

แต่ละประเภทมีโครงสร้างและกฎหมายรองรับที่แตกต่างกันไปในแต่ละประเทศ สำหรับประเทศไทย พระราชบัญญัติสหกรณ์ พ.ศ. 2542 ได้กำหนดประเภทของสหกรณ์ไว้อย่างชัดเจน โดยสหกรณ์ทุกประเภทต้องจดทะเบียนกับกรมส่งเสริมสหกรณ์ และอยู่ภายใต้การกำกับดูแลของนายทะเบียนสหกรณ์ สหกรณ์การเกษตรและสหกรณ์ออมทรัพย์เป็นประเภทที่แพร่หลายที่สุดในประเทศไทย เนื่องจากโครงสร้างเศรษฐกิจที่พึ่งพาภาคเกษตรกรรมและความจำเป็นในการเข้าถึงแหล่งเงินทุนต้นทุนต่ำ

หลักการสำคัญของสหกรณ์ที่ทำให้แตกต่างจากองค์กรอื่น

สหกรณ์ดำเนินงานภายใต้หลักการ 7 ประการที่กำหนดโดย ICA ซึ่งเป็นมาตรฐานสากลที่สหกรณ์ทุกแห่งทั่วโลกยึดถือร่วมกัน หลักการเหล่านี้รับประกันว่าสหกรณ์จะยังคงยึดโยงกับสมาชิกและชุมชนอย่างแท้จริง

หลักการแรกคือการเป็นสมาชิกโดยสมัครใจและเปิดกว้าง ทุกคนที่สามารถใช้บริการของสหกรณ์และยอมรับความรับผิดชอบของการเป็นสมาชิกสามารถเข้าร่วมได้โดยไม่มีการเลือกปฏิบัติทางเพศ เชื้อชาติ การเมือง หรือศาสนา หลักการที่สองคือการควบคุมโดยสมาชิกตามระบอบประชาธิปไตย สมาชิกแต่ละคนมีสิทธิออกเสียงหนึ่งเสียงในการเลือกตั้งคณะกรรมการดำเนินการและการตัดสินใจที่สำคัญ หลักการที่สามคือการมีส่วนร่วมทางเศรษฐกิจของสมาชิก สมาชิกต้องลงทุนในสหกรณ์ด้วยการซื้อหุ้น และได้รับผลตอบแทนตามสัดส่วนของธุรกรรมที่ทำกับสหกรณ์

หลักการที่สี่คือความเป็นอิสระและการปกครองตนเอง สหกรณ์เป็นองค์กรที่บริหารจัดการโดยสมาชิก หากมีการทำข้อตกลงกับหน่วยงานภายนอกหรือระดมทุนจากภายนอก ต้องไม่กระทบต่ออำนาจการตัดสินใจของสมาชิก หลักการที่ห้าคือการให้การศึกษา การฝึกอบรม และข่าวสาร สหกรณ์ต้องจัดการศึกษาให้แก่สมาชิก กรรมการ ผู้จัดการ และพนักงาน เพื่อให้สามารถพัฒนาสหกรณ์ได้อย่างมีประสิทธิภาพ หลักการที่หกคือการร่วมมือระหว่างสหกรณ์ สหกรณ์ต้องให้ความร่วมมือซึ่งกันและกันในระดับท้องถิ่น ระดับชาติ และระดับนานาชาติ เพื่อเสริมสร้างความแข็งแกร่งของขบวนการสหกรณ์ หลักการที่เจ็ดคือความห่วงใยต่อชุมชน สหกรณ์ต้องดำเนินงานเพื่อการพัฒนาที่ยั่งยืนของชุมชนตามนโยบายที่สมาชิกกำหนดขึ้น

ประโยชน์ของสหกรณ์ต่อสมาชิกและชุมชน

ประโยชน์ของสหกรณ์นั้นครอบคลุมทั้งในระดับบุคคลและระดับสังคม สำหรับสมาชิกแต่ละคน การเข้าร่วมสหกรณ์เปิดโอกาสให้เข้าถึงทรัพยากรและบริการที่อาจไม่สามารถหาได้จากที่อื่นโดยเฉพาะในพื้นที่ชนบท สหกรณ์ออมทรัพย์ช่วยให้สมาชิกมีวินัยในการออมและสามารถกู้ยืมเงินในอัตราดอกเบี้ยต่ำเพื่อใช้จ่ายในยามจำเป็น สหกรณ์การเกษตรช่วยลดต้นทุนการผลิตโดยการซื้อปุ๋ย ยาฆ่าแมลง และเมล็ดพันธุ์ร่วมกัน ทำให้สมาชิกได้ราคาถูกกว่าซื้อเอง นอกจากนี้ยังช่วยในการแปรรูปและจำหน่ายผลผลิตเพื่อเพิ่มมูลค่าและลดการถูกเอารัดเอาเปรียบจากพ่อค้าคนกลาง

ในระดับชุมชน สหกรณ์มีบทบาทในการสร้างงานและกระตุ้นเศรษฐกิจท้องถิ่น สหกรณ์หลายแห่งจ้างงานคนในชุมชน ทำให้เกิดรายได้หมุนเวียนภายในพื้นที่ ข้อมูลจาก World Cooperative Monitor ระบุว่าสหกรณ์ทั่วโลกให้โอกาสในการทำงานแก่ผู้คนประมาณ 280 ล้านคน หรือคิดเป็นร้อยละ 10 ของประชากรที่ทำงานทั้งหมด สหกรณ์ขนาดใหญ่ 300 แห่งแรกของโลกมีมูลค่าการซื้อขายรวมประมาณ 2.4 ล้านล้านดอลลาร์สหรัฐต่อปี ซึ่งเทียบเท่ากับ GDP ของประเทศขนาดใหญ่หลายประเทศ สะท้อนให้เห็นถึงพลังทางเศรษฐกิจที่สหกรณ์สามารถสร้างขึ้นได้

ตารางด้านล่างแสดงข้อมูลเปรียบเทียบสัดส่วนของสหกรณ์ในแต่ละภูมิภาคของโลกตามข้อมูลล่าสุดที่มีการรายงาน

ประโยชน์อีกประการที่สำคัญคือการเสริมสร้างประชาธิปไตยในระดับราคหญ้า การมีส่วนร่วมในการตัดสินใจของสหกรณ์ทำให้สมาชิกเรียนรู้กระบวนการประชาธิปไตยและการบริหารจัดการร่วมกัน ทักษะเหล่านี้สามารถนำไปใช้ในชีวิตประจำวันและการมีส่วนร่วมทางการเมืองในระดับที่ใหญ่ขึ้น นอกจากนี้สหกรณ์ยังเป็นเครื่องมือในการกระจายรายได้ เนื่องจากผลกำไรของสหกรณ์จะถูกแบ่งปันให้กับสมาชิกตามสัดส่วนของธุรกรรม ไม่ใช่ตามจำนวนหุ้น ทำให้คนที่มีรายได้น้อยมีโอกาสได้รับผลตอบแทนที่สมดุลมากขึ้น

บทบาทของสหกรณ์ต่อการพัฒนาที่ยั่งยืน

องค์การสหประชาชาติให้การยอมรับว่าสหกรณ์เป็นกลไกสำคัญในการบรรลุเป้าหมายการพัฒนาที่ยั่งยืนหรือ SDGs โดยเฉพาะเป้าหมายที่ 1 การขจัดความยากจน เป้าหมายที่ 8 การจ้างงานที่มีคุณค่าและการเติบโตทางเศรษฐกิจ และเป้าหมายที่ 10 การลดความเหลื่อมล้ำ สหกรณ์ดำเนินธุรกิจโดยคำนึงถึงผลกระทบต่อสังคมและสิ่งแวดล้อมมากกว่าการแสวงหากำไรสูงสุด ทำให้สอดคล้องกับแนวคิดเศรษฐกิจหมุนเวียนและเศรษฐกิจสีเขียว

ในปีพ.ศ. 2568 องค์การสหประชาชาติได้ประกาศให้เป็นปีสากลแห่งสหกรณ์ โดยเน้นย้ำถึงบทบาทของสหกรณ์ในการพัฒนาแบบมีส่วนร่วมและยั่งยืน ความเคลื่อนไหวนี้กระตุ้นให้รัฐบาลและองค์กรระหว่างประเทศหันมาสนับสนุนสหกรณ์มากขึ้นในรูปแบบของนโยบาย กฎหมาย และเงินทุน สหกรณ์ในหลายประเทศเริ่มปรับตัวสู่ดิจิทัลโดยใช้เทคโนโลยีเพื่อให้บริการแก่สมาชิกได้รวดเร็วและมีประสิทธิภาพยิ่งขึ้น ตัวอย่างเช่น สหกรณ์ออมทรัพย์หลายแห่งในไทยได้พัฒนาระบบธนาคารบนมือถือเพื่อให้สมาชิกสามารถทำธุรกรรมได้ทุกที่ทุกเวลา

สหกรณ์ยังมีบทบาทสำคัญในการรับมือกับวิกฤตการณ์ต่างๆ ไม่ว่าจะเป็นวิกฤตเศรษฐกิจ ภัยธรรมชาติ หรือโรคระบาด เพราะสหกรณ์มีความยืดหยุ่นและสามารถปรับเปลี่ยนการดำเนินงานเพื่อช่วยเหลือสมาชิกและชุมชนได้อย่างรวดเร็ว ในช่วงวิกฤตโควิด-19 สหกรณ์หลายแห่งในประเทศไทยได้ให้การช่วยเหลือสมาชิกด้วยการพักชำระหนี้ ลดดอกเบี้ย และแจกจ่ายสิ่งของจำเป็น สิ่งนี้แสดงให้เห็นถึงความแข็งแกร่งของระบบที่เน้นความสัมพันธ์และความไว้วางใจซึ่งกันและกัน

วิธีเริ่มต้นจัดตั้งสหกรณ์และข้อควรพิจารณา

สำหรับผู้ที่สนใจจะจัดตั้งสหกรณ์ ขั้นตอนแรกคือการรวมกลุ่มคนที่มีความต้องการและปัญหาคล้ายคลึงกัน จำนวนสมาชิกผู้ก่อตั้งขั้นต่ำจะแตกต่างกันไปตามกฎหมายของแต่ละประเทศ ในประเทศไทยต้องมีสมาชิกอย่างน้อย 10 คนจึงจะสามารถจดทะเบียนจัดตั้งสหกรณ์ได้ กลุ่มต้องร่วมกันวางวัตถุประสงค์และขอบเขตการดำเนินงานให้ชัดเจน รวมถึงวางแผนธุรกิจที่สอดคล้องกับความต้องการของสมาชิก

ต่อจากนั้นต้องร่างข้อบังคับของสหกรณ์ซึ่งประกอบด้วยระเบียบว่าด้วยการรับสมาชิก การถือหุ้น การเลือกตั้งคณะกรรมการ การดำเนินธุรกิจ และการจัดสรรผลกำไร ข้อบังคับนี้ต้องได้รับความเห็นชอบจากสมาชิกผู้ก่อตั้งและจดทะเบียนกับนายทะเบียนสหกรณ์ เมื่อได้รับการจดทะเบียนแล้ว สหกรณ์จะกลายเป็นนิติบุคคลที่มีสิทธิและหน้าที่ตามกฎหมาย สมาชิกจะเลือกคณะกรรมการดำเนินการชุดแรกเพื่อบริหารงานตามข้อบังคับ คณะกรรมการจะต้องมีความรู้ความเข้าใจในหลักการสหกรณ์และกฎหมายที่เกี่ยวข้อง เพื่อให้การบริหารงานเป็นไปอย่างโปร่งใสและมีประสิทธิภาพ

ข้อควรพิจารณาที่สำคัญสำหรับผู้ที่คิดจะจัดตั้งสหกรณ์คือความพร้อมของสมาชิกในการมีส่วนร่วม สหกรณ์ที่ประสบความสำเร็จมักมีสมาชิกที่เข้าใจบทบาทของตนเองและมีความรับผิดชอบต่อองค์กร การศึกษาและฝึกอบรมสมาชิกอย่างต่อเนื่องจึงเป็นปัจจัยแห่งความสำเร็จที่ขาดไม่ได้ นอกจากนี้สหกรณ์ควรแสวงหาความร่วมมือกับสหกรณ์อื่นและหน่วยงานสนับสนุน เช่น กรมส่งเสริมสหกรณ์และสถาบันพัฒนาสหกรณ์ เพื่อขอคำปรึกษาและความช่วยเหลือในด้านต่างๆ

บทสรุป อนาคตของสหกรณ์ในสังคมไทยและสังคมโลก

สหกรณ์เป็นรูปแบบองค์กรที่มีประวัติศาสตร์ยาวนานและยังคงมีความเกี่ยวข้องสูงในโลกปัจจุบัน ไม่ว่าสภาพเศรษฐกิจจะเปลี่ยนแปลงไปอย่างไร หลักการพื้นฐานของสหกรณ์ที่เน้นคนเป็นศูนย์กลาง ความเป็นประชาธิปไตย และความรับผิดชอบต่อชุมชน ทำให้สหกรณ์สามารถปรับตัวและเติบโตได้อย่างต่อเนื่อง จากข้อมูลของ ICA และ UN ที่ชี้ให้เห็นถึงขนาดและผลกระทบของสหกรณ์ทั่วโลก จึงไม่น่าแปลกใจที่สหกรณ์จะได้รับการยอมรับว่าเป็นเครื่องมือสำคัญในการสร้างสังคมที่เป็นธรรมและยั่งยืน

ในประเทศไทย สหกรณ์มีบทบาทสำคัญในภาคเกษตรกรรมและการเงินระดับรากหญ้า แต่ก็ยังมีช่องว่างให้พัฒนาในภาคส่วนอื่นๆ เช่น สหกรณ์ที่อยู่อาศัย สหกรณ์บริการสุขภาพ และสหกรณ์พลังงานทดแทน การนำเทคโนโลยีดิจิทัลมาใช้และการสร้างเครือข่ายความร่วมมือระหว่างสหกรณ์ทั้งในและต่างประเทศจะช่วยยกระดับความสามารถในการแข่งขันและขยายโอกาสทางธุรกิจให้แก่สมาชิก สำหรับคนรุ่นใหม่ที่มองหาวิธีการทำธุรกิจที่มีคุณค่าและไม่ทิ้งใครไว้ข้างหลัง สหกรณ์เป็นทางเลือกที่น่าสนใจและมีหลักฐานเชิงประจักษ์สนับสนุนความสำเร็จมากมาย การเพิ่มความรู้ความเข้าใจเกี่ยวกับสหกรณ์ในหมู่ประชาชนทั่วไปจึงเป็นสิ่งสำคัญที่จะทำให้ขบวนการสหกรณ์เติบโตและสร้างประโยชน์ให้แก่สังคมในวงกว้างต่อไป

แหล่งอ้างอิง

International Cooperative Alliance. Facts and Figures about Cooperatives. เข้าถึงได้จาก https://ica.coop/en/cooperatives/facts-and-figures

International Cooperative Alliance. What is a Cooperative? เข้าถึงได้จาก https://ica