Czym jest cooperativa? Definicja i podstawowe zasady
Pojęcie cooperativa, czyli spółdzielni, odnosi się do autonomicznego zrzeszenia osób, które dobrowolnie łączą się, aby zaspokoić swoje wspólne potrzeby ekonomiczne, społeczne i kulturalne. Zgodnie z definicją Międzynarodowego Sojuszu Spółdzielczego (ICA), cooperativa jest przedsiębiorstwem będącym wspólną własnością i zarządzanym demokratycznie przez swoich członków. Każdy członek jest współwłaścicielem i ma równy głos w podejmowaniu decyzji, niezależnie od wniesionego wkładu kapitałowego. Taka struktura odróżnia cooperativę od tradycyjnych spółek kapitałowych, gdzie o sile głosu decyduje liczba posiadanych akcji.
Ruch spółdzielczy opiera się na siedmiu fundamentalnych zasadach, które zostały sformułowane przez ICA i są uznawane na całym świecie. Są one kluczowe dla zrozumienia istoty i funkcjonowania każdej cooperativy. Oto one:
- Dobrowolne i otwarte członkostwo – każdy może przystąpić do spółdzielni bez dyskryminacji.
- Demokratyczna kontrola przez członków – decyzje podejmowane są w głosowaniu jeden członek, jeden głos.
- Ekonomiczny udział członków – członkowie wnoszą wkład finansowy i sprawiedliwie uczestniczą w podziale nadwyżki.
- Autonomia i niezależność – cooperativa jest niezależna od instytucji zewnętrznych i rządów.
- Edukacja, szkolenie i informacja – spółdzielnie kształcą swoich członków oraz społeczeństwo na temat idei spółdzielczej.
- Współpraca między spółdzielniami – poprzez współdziałanie na poziomie lokalnym i globalnym wzmacniają się nawzajem.
- Troska o społeczność – cooperativa działa na rzecz zrównoważonego rozwoju swojej lokalnej społeczności.
Te zasady są uniwersalne i stanowią fundament dla każdej legalnie działającej spółdzielni. Więcej szczegółów na ten temat można znaleźć na oficjalnej stronie ICA, która publikuje aktualne fakty i dane liczbowe dotyczące ruchu spółdzielczego. Link do źródła: ICA – Facts and Figures.
Historia i rozwój ruchu spółdzielczego
Początki nowoczesnego ruchu spółdzielczego sięgają XIX wieku, a za symboliczny moment uznaje się założenie w 1844 roku w angielskim Rochdale Stowarzyszenia Sprawiedliwych Pionierów. Była to pierwsza cooperativa konsumencka, która wprowadziła zasady takie jak demokratyczne zarządzanie i podział zysków proporcjonalnie do zakupów. Pomysł szybko się rozprzestrzenił, docierając do innych krajów europejskich, a następnie na inne kontynenty. Dziś ruch spółdzielczy jest obecny praktycznie w każdym zakątku świata.
Według danych Organizacji Narodów Zjednoczonych na całym świecie działa około 3 milionów cooperativ, które obsługują ponad 12 procent globalnej populacji, czyli około 1 miliarda ludzi. To świadczy o ogromnej skali tego zjawiska. W 2025 roku ONZ ogłosiło Międzynarodowym Rokiem Spółdzielczości, podkreślając w ten sposób znaczenie cooperativ dla inkluzywnego i zrównoważonego rozwoju. Więcej informacji na ten temat można znaleźć na stronie ONZ poświęconej obchodom tego dnia: UN International Day of Cooperatives.
Zastosowanie cooperativ w różnych sektorach
Model spółdzielczy znajduje zastosowanie w wielu dziedzinach gospodarki. Cooperativa może działać w rolnictwie, bankowości, mieszkalnictwie, handlu detalicznym, energetyce, a nawet w sektorze usług społecznych i kultury. Poniższa tabela przedstawia przykłady zastosowań w wybranych sektorach wraz z krótkim opisem i przykładem.
| Sektor | Opis działania | Przykład |
|---|---|---|
| Rolnictwo | Spółdzielnie rolnicze umożliwiają rolnikom wspólny zakup środków produkcji, sprzedaż plonów oraz przetwórstwo, co zwiększa ich siłę przetargową. | Spółdzielnia Mleczarska Mlekpol w Polsce |
| Bankowość | Banki spółdzielcze oferują usługi finansowe swoim członkom, często na bardziej korzystnych warunkach niż banki komercyjne. | Spółdzielcze Kasy Oszczędnościowo-Kredytowe (SKOK) w Polsce |
| Mieszkalnictwo | Spółdzielnie mieszkaniowe zarządzają budynkami mieszkalnymi, a lokatorzy są ich współwłaścicielami i decydują o sprawach wspólnoty. | Spółdzielnia Mieszkaniowa w dowolnym mieście |
| Handel detaliczny | Spółdzielnie spożywców prowadzą sklepy, w których członkowie mogą kupować towary po niższych cenach, a nadwyżka jest dzielona. | Sieć sklepów Społem w Polsce |
| Energia odnawialna | Spółdzielnie energetyczne produkują i dystrybuują energię ze źródeł odnawialnych, promując lokalną niezależność energetyczną. | Spółdzielnia energetyczna w Danii |
Warto dodać, że cooperativy mają znaczący wpływ na globalną gospodarkę. Według danych Światowego Monitora Spółdzielczego, 300 największych spółdzielni generuje łączne obroty w wysokości około 2,4 biliona dolarów amerykańskich rocznie, a sektor spółdzielczy zapewnia pracę lub miejsca pracy około 280 milionom ludzi, co stanowi 10 procent światowej populacji zatrudnionej.
Zalety i wyzwania związane z modelami spółdzielczymi
Model cooperativa niesie ze sobą wiele korzyści. Przede wszystkim każdy członek ma realny wpływ na zarządzanie przedsiębiorstwem dzięki demokratycznej zasadzie jeden głos na osobę. Zyski są dzielone proporcjonalnie do udziału w działalności, a nie do wniesionego kapitału, co sprzyja sprawiedliwości ekonomicznej. Ponadto spółdzielnie często mają silne zakorzenienie w lokalnych społecznościach i działają na rzecz ich dobra, co buduje zaufanie i lojalność. Z prawnego punktu widzenia cooperativa jest podmiotem posiadającym osobowość prawną, zarejestrowanym zgodnie z krajowym prawem spółdzielczym, a jej członkowie są zarówno właścicielami, jak i użytkownikami usług.
Z drugiej strony, prowadzenie spółdzielni wiąże się z pewnymi wyzwaniami. Pozyskiwanie kapitału może być trudniejsze, ponieważ tradycyjni inwestorzy często preferują akcje z prawem głosu proporcjonalnym do wkładu. Członkowie muszą być aktywnie zaangażowani w podejmowanie decyzji, co wymaga czasu i edukacji. W dużych spółdzielniach może pojawić się problem rozdźwięku między zarządem a szeregowymi członkami, co osłabia demokratyczną kontrolę. Niemniej jednak, pomimo tych trudności, liczba cooperativ na świecie stale rośnie, co dowodzi ich żywotności i zdolności adaptacji do zmieniających się warunków rynkowych.
Przykłady znanych cooperativ na świecie i w Polsce
Na arenie międzynarodowej jednym z najsłynniejszych przykładów jest Mondragon Corporation z Hiszpanii. To federacja spółdzielni robotniczych założona w 1956 roku, która dziś zatrudnia dziesiątki tysięcy pracowników i działa w sektorach przemysłowym, finansowym i edukacyjnym. Innym znanym przykładem jest Cooperative Group w Wielkiej Brytanii, jedna z największych spółdzielni spożywców na świecie, prowadząca sieć sklepów, bank i usługi ubezpieczeniowe. W Polsce tradycja spółdzielcza jest również bardzo silna. Do najbardziej rozpoznawalnych należą Społem, sieć sklepów spożywczych, która działa od ponad 100 lat, oraz Spółdzielcze Kasy Oszczędnościowo-Kredytowe (SKOK), które oferują usługi finansowe dla swoich członków.
W rolnictwie ważną rolę odgrywają spółdzielnie mleczarskie i ogrodnicze, takie jak Spółdzielnia Mleczarska Mlekpol czy Grupa Producentów Owoców i Warzyw. W sektorze mieszkaniowym większość budynków wielorodzinnych w polskich miastach jest zarządzana przez spółdzielnie mieszkaniowe, które są własnością ich lokatorów. Te przykłady pokazują, jak cooperativa może funkcjonować w różnych warunkach społeczno-ekonomicznych, dostosowując się do lokalnych potrzeb.
Znaczenie cooperativ w kontekście globalnym i lokalnym
W 2025 roku, ogłoszonym przez Organizację Narodów Zjednoczonych Międzynarodowym Rokiem Spółdzielczości, podkreśla się kluczową rolę cooperativ w realizacji Celów Zrównoważonego Rozwoju. Spółdzielnie przyczyniają się do walki z ubóstwem, promują godziwą pracę, wzmacniają lokalne gospodarki i chronią środowisko. Dzięki zasadzie demokratycznej kontroli i troski o społeczność, cooperativy są naturalnym narzędziem do budowania odporności na kryzysy ekonomiczne i społeczne. W skali lokalnej, małe spółdzielnie energetyczne lub rolnicze mogą być katalizatorem zmian, umożliwiając społecznościom uniezależnienie się od dużych korporacji i zwiększenie bezpieczeństwa ekonomicznego.
Nie bez znaczenia jest także aspekt kulturowy – spółdzielnie często prowadzą działalność edukacyjną i kulturalną, dbając o rozwój swoich członków i okolicznych mieszkańców. W wielu krajach cooperativy są postrzegane jako alternatywa dla kapitalistycznego modelu przedsiębiorczości, łącząca efektywność gospodarczą z wartościami społecznymi. Ich rosnąca popularność świadczy o tym, że ludzie coraz częściej poszukują sprawiedliwszych i bardziej zrównoważonych form organizacji ekonomicznej.
Podsumowanie
Cooperativa, jako model biznesowy oparty na współpracy i demokracji, ma do zaoferowania wiele korzyści zarówno dla jednostek, jak i całych społeczności. Dzięki zasadom dobrowolności, demokratycznej kontroli i trosce o wspólne dobro, spółdzielnie są w stanie skutecznie odpowiadać na potrzeby swoich członków, jednocześnie przyczyniając się do rozwoju lokalnego i globalnego. Pomimo wyzwań związanych z finansowaniem i angażowaniem członków, dane liczbowe z całego świata potwierdzają, że ruch spółdzielczy ma się dobrze i stale ewoluuje. Międzynarodowy Rok Spółdzielczości w 2025 roku jest doskonałą okazją, aby jeszcze lepiej poznać i docenić znaczenie tego modelu dla przyszłości gospodarki i społeczeństwa.
Źródła
International Cooperative Alliance. Cooperatives: Facts and Figures. Dostęp online: https://ica.coop/en/cooperatives/facts-and-figures.
United Nations. International Day of Cooperatives. Dostęp online: https://un.org/en/observances/cooperatives-day.
World Cooperative Monitor. Raport dotyczący największych spółdzielni na świecie. Dane przytoczone za UN.
Wikipedia. Cooperative. Dostęp online: https://en.wikipedia.org/wiki/Cooperative.
Wikipedia. Cooperativa. Dostęp online: https://es.wikipedia.org/wiki/Cooperativa.
